Có một vùng quê đất học

Nằm ở Tây Nam, cách trung tâm thành phố Hải Phòng hơn 40 km, với diện tích tự nhiên trên 180 km2, gần 19 vạn dân, bao bọc bởi sông Thái Bình, sông Hóa và sông Luộc, thuở xa xưa Vĩnh Bảo là vùng đất nghèo, người dân chủ yếu sống bằng nghề nông, đời sống rất khó khăn, thiếu thốn. “Lên Giông, xuống Lả, ra Gòi/ Gánh ba bó bẩy mà lòi xương hom”; “Qua Ngà xuống Tó chớ vào Đen/ Cà thâm, rạm đực, ăn cơm đèn, gánh rạ đêm”; “Trăm cái tội không khổ bằng đường lội làng Đông; “Lấy chồng làng Gáo ăn cháo cả năm”… Những câu ca ấy đã phần nào nói lên nỗi nhọc nhằn, cơ cực của bao đời người mà cho đến hôm nay nghe nhắc đến còn thấy chua xót, ngậm ngùi.

Ấy thế mà lạ thay, chính miền đất này lại là nơi nổi tiếng hiếu học và đã sản sinh ra nhiều bậc khoa bảng đời xưa và các nhà khoa học, các nhà văn hóa nổi tiếng, các thủ khoa thi vào đại học, tốt nghiệp đại học thời nay.

Theo cuốn “Các vị Trạng Nguyên, Bảng Nhãn, Thám Hoa” của tác giả Trần Hồng Đức (nhà xuất bản Dân tộc năm 2002), từ khoa thi đầu tiên năm 1075 đến khoa cuối cùng năm 1919, cả nước có 2898 vị đại khoa, bình quân mỗi huyện trên 7 vị, riêng huyện Vĩnh Bảo có 26 vị. (Chúng tôi đã sưu tầm được danh sách 25 vị và kèm theo bài viết này – Đ.Q). Còn theo nhà sử học Ngô Đăng Lợi, nguyên Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Hải Phòng thì trong 183 khoa thi nói trên, Hải Phòng có 86 vị đỗ đại khoa (từ tiến sỹ trở lên). Như vậy số người đỗ đại khoa quê Vĩnh Bảo, gấp 4 lần bình quân các huyện trong toàn quốc, bằng gần 1/3 toàn thành phố và nhiều hơn số vị đỗ đại khoa của ba quận Ngô Quyền, Lê Chân, Hồng Bàng cộng lại. (Theo thống kê 4 đơn vị này có 20 vị). Cả nước có 43 Trạng Nguyên, bình quân hơn 7 quận huyện có 1 Trạng Nguyên thì Vĩnh Bảo có 1 vị. Có thể kể đến một số vị khoa bảng đã được sử sách ghi nhận: Trạng nguyên Nguyễn Bỉnh Khiêm quê ở làng Trung Am, xã Lý học; đỗ khoa Ất Mùi 1535; Bảng nhãn Đào Công Chính quê ở làng Hội Am, xã Cao Minh, đỗ khoa Tân Sửu 1661; Thám hoa Lưu Thư Ngạn quê làng Đa Nghĩa xã Tam Đa đỗ khoa Canh Tuất 1490; Hoàng giáp Nguyễn Bá Tùng quê ở làng Tạ Xá nay thuộc Thị trấn Vĩnh Bảo đỗ khoa Nhâm Tuất 1490; Tiến sỹ Dương Đức Nhan quê ở làng Hà Dương xã Cộng Hiền đỗ khoa Quý Mùi 1463; Tiến sỹ Công Hân quê làng Cổ Am, đỗ khoa Quý Sửu 1733; Cử nhân Đào Trọng Kỳ đỗ làm đến chức Thượng Thư triều Nguyễn, v.v…

Kế tục truyền thống hiếu học của ông cha xưa, ngày nay các thế hệ con cháu vẫn phát huy tinh thần học tập cho dù điều kiện không mấy thuận lợi so với các quận nội thành và vẫn giữ vững danh hiệu “một vùng quê đất học” của thành phố Cảng.

Trước Cách mạng tháng Tám, Vĩnh Bảo chỉ có một trường tiểu học chưa đầy 200 học sinh, phần lớn là con nhà khá giả. Ngay sau ngày nước nhà dành được độc lập, Vĩnh Bảo bắt tay vào xây dựng nền giáo dục mới, và vài năm sau đã có mỗi xã một trường học. Đến năm 1958, toàn huyện đã có 26 trường tiểu học với 164 lớp, 7800 học sinh, 1 trường cấp 2 với 11 lớp với 400 học sinh. Đến năm 1960 có 3 trường cấp 2, cuối năm 1961 có 1 trường cấp 3 (là 1 trong 3 trường được ra đời sớm nhất của thành phố).

Cùng với hệ phổ thông, thực hiện khẩu hiệu “Thi đua học tập”, “Đi học là yêu nước”, những năm 50 – 60 thế kỷ trước, Vĩnh Bảo thường xuyên có 5 – 6 vạn người theo học các lớp bình dân học vụ, bổ túc văn hóa. Xã Liên Am đã trở thành điểm sáng về phong trào “Toàn dân thi đua học tập” của toàn miền Bắc. Để phục vụ cho nhân dân học tập, Vĩnh Bảo chủ trương xây dựng “Tủ sách nhân dân”, “Thư viện thôn, xã” và đến năm 1959 đã có trên 90% số xã có thư viện. Xã Nhân Hòa được công nhận là điển hình về công tác thư viện toàn miền Bắc với trên 2 vạn cuốn sách, được Bộ Văn Hóa mở hội nghị tại chỗ phát động các địa phương học tập. Với thành tích giáo dục đã đạt được, năm 1974, Vĩnh Bảo được công nhận là huyện có trường lớp và phong trào giáo dục giỏi nhất Miền Bắc và được mời đi báo cáo điển hình ở Hội nghị tổng kết giáo dục tổ chức tại Hà Nội.

Trường THPT Vĩnh Bảo, huyện Vĩnh Bảo, Hải Phòng

Hiện nay, nền giáo dục đào tạo của Vĩnh Bảo đã và đang phát triển nhanh, mạnh, chất lượng dạy và học ngày càng được nâng cao. Huyện hiện có gần 100 trường tiểu học, trung học cơ sở mầm non, 4 trường trung học phổ thông, một trung tâm giáo dục thường xuyên và một trung tâm dạy nghề thu hút hàng vạn con em theo học. Tỷ lệ học sinh lên lớp trung học cơ sở hàng năm là 98 – 99% và tốt nghiệp phổ thông trung học thường đạt 95 – 96%. Từ năm 2005 đến nay, hàng năm huyện có 1200 – 1600 học sinh thi đỗ vào các trường đại học và cao đẳng. Trường Trung học phổ thông Vĩnh Bảo suốt hơn 50 năm qua liên tục phát huy truyền thống “Dạy tốt – Học tốt” và trở thành “Kỳ tích trường huyện”. Từ năm 2006 đến nay, số học sinh tốt nghiệp đạt 99 – 100%, số học sinh thi đỗ đại học thường đạt 60 – 70% trở lên. Trường liên tục 8 năm liền có học sinh thi đỗ thủ khoa vào các trường đại học.

 Chính nhờ truyền thống hiếu học, Vĩnh Bảo đã góp phần đào tạo nhân tài cho đất nước. Theo thống kê chưa đầy đủ, đến nay đã có gần 50 giáo sư, phó giáo sư, trên 200 tiến sỹ là con em Vĩnh Bảo đang công tác trên nhiều lĩnh vực khác nhau ở trong và ngoài nước. Có thể kể đến một số nhà khoa học có tên tuổi như Giáo sư Tiến sỹ Toán học Đào Trọng Thi, nguyên Hiệu trưởng trường Đại học Quốc gia Hà Nội, người được ghi tên trong từ điển Bách Khoa Toán học Liên Xô (cũ); Giáo sư Tiến sỹ Vũ Dũng, Viện trưởng Viện Tâm lý; Tiến sỹ Thầy thuốc nhân dân Trần Trọng Hải, nguyên Vụ trưởng Vụ đối ngoại Bộ Y tế; Giáo sư Tiến sỹ Nguyễn Quang Ngọc, Viện trưởng Viện Việt Nam học; Phó giáo sư Tiến sỹ Nguyễn Hải Kế, Chủ nhiệm khoa Sử trường Đại học Khoa học – Xã hội và Nhân văn; Tiến sỹ Phạm Từ nguyên Tổng cục Du lịch; Nghệ sỹ Nhân dân Trần Bảng, Phạm Văn Khoa; Trần Lực; nhà thơ Thi Hoàng; nhà văn quân đội Trung Trung Đỉnh…

Hiện nay, Vĩnh Bảo đang cùng cả nước tích cực thực hiện nghị quyết “Đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục”. Chúng tôi về thăm Vĩnh Bảo vào giữa những ngày nhân dân nơi đây đang sôi nổi thực hiện Chương trình xây dựng Nông thôn mới. Đi trên những con đường vừa được xây dựng, trải nhựa, đổ bê tông, gặp từng đoàn học sinh tấp nập đến trường; nhìn những ngôi nhà cao tầng của các trường mầm non, tiểu học, phổ thông vừa được sửa chữa, xây mới, nằm giữa làng mạc trù phú, đồng lúa xuân mơn mởn lên xanh, lòng chúng tôi trào lên niềm vui nghĩ về sức bật của một vùng đất có truyền thông hiếu học nằm giữa vùng quê lúa.    

Thu Dương 

Bài viết liên quan